نمایشگاه آنلاین کاردستی سرا
نمایشگاه آنلاین کاردستی سرا
دیرینه اشیاء فلزی در ایران کهن

دیرینه اشیاء فلزی در ایران کهن

دیرینه اشیاء فلزی در ایران کهن

مقاله زیر بخش دهم از کتاب صنایع دستی کهن ایران با عنوان دیرینه اشیاء فلزی در ایران کهن است که در سایت کاردستی سرا بررسی میکنیم . سعی میکنیم  در هر مقاله به بخش های مختلف کتاب صنایع دستی کهن ایران می پردازیم. برای مطالعه بخش های مختلف کتاب مذکور روی اینجا کلیک کنید.

چه کسانی حامیان صنایع و هنر در ایران کهن بودند ؟

در آغاز سدۀ نهم میلادی اکثر ایرانیان مسلمان شده بودند.اسلام نیروی الهام بخش جدیدی شد .نفوذ ایرانیان در صنعت و هنر با عناصر بیزانسی در بغداد به هم آمیخت و در سراسر قلمرو اسلام گسترش یافت و از یک طرف از خاورمیانه تا اسپانیا و سوی دیگر در آسیا تا مرزهای چین و هند کشیده شد .درعوض هنر ایرانی از سبکها و روشهای کشورهایی که در آن نفوذ کرده بود توانگر و برخوردار گردید و حامیان درجه اول صنایع و هنر، حکمرانان و سلاطین بودند

حامیان صنایع و هنر
چه کسانی حامیان صنایع و هنر در ایران کهن بودند -برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

گسترش تمدن در ایران باستان

قدرت های سیاسی به ندرت زمانی طولانی پایدار می ماند  و می‌بینیم  که مراکز صنعت و هنر در نتیجۀ دست به دست گشتن قدرت ها از محلی به محلی منتقل می‌شود .مثلاً از بغداد به بخارا و سمرقند و غزنه در خاور و ری  و نیشابور در شمال تا مراغه و تبریزو سلطانیه در شمال غربی می رسد و دوباره به سمرقند و ری  و تبریز و از آنجا به قزوین و اصفهان و شیراز و بالاخره به تهران برمی‌گردد. و در تمام این مراکز هنر و صنایع دستی صدها سال پس از آن شکوفان  بود بدین ترتیب گسترش تمدن در سراسر کشور دیده می شود.

مراکز صنعت و هنر
گسترش تمدن در ایران باستان-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

آرایش و تزئین بر روی اشیاء فلزی در ایران کهن

اشیاء فلزی بسیارند چون سینی  ، دوری ، کاسه ، بشقاب ، آفتابه، آبخوری ،هاون، چراغ ، شعدان ، آینه ، عودسوز، قوری ،مجمعه و بسیاری از ابزار و لوازم دیگر.

 روش کار کردن روی هر کدام از این اشیاء فلزی  نیز تنوع زیادی دارد . این اشیاء فلزی  را می‌شد ریخت ، چکش کاری کرد، برید ، سوراخ کرد یا از فلزات کشید.

آرایش و تزئینی که روی این اشیاء فلزی به کار برده می شود عبارتست از حکاکی ، قلمزنی ، موجدار سازی ، خاتم ، قلمکاری ، میناکاری ،

موجدار سازی
آرایش و تزئین بر روی اشیاء فلزی در ایران کهن-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

شیوع و تداول ترسیم فن بر روی اشیای فلزی

با این که خاتم کاری و گوهر نشانی در فلزات از هزارۀ دوم پیش از مسیح به این طرف صورت گرفته است ولی شیوع  آن در آغاز سدۀ سیزدهم همزمان با ورود مغولها بود .

 

 طرح های خطی را با قلم آهن بر در روی فلزات می دوانیدند و یا اینکه چرخک آن را کنده کاری کرده و یک رشته از فلزات قیمتی را در شیار  آن جای می‌دادند. قسمت بزرگتر آن تو گود بود کناره های آن که برآمده بود چکش می‌زدند تا سیم یا زری را  که در آن نهاده شده نگاهدارد.

یکی از زیباترین و ظریفترین نمونه های هنر ایران بر روی فلزات  در این فن ، طاق تعمید سن لویی است که در قرون وسطی به فرانسه آورده شد و امروز در موزۀ لوور است .

ترصیع  و گوهر نشانی  برروی فلزات که به زبان عرب العجم گفته می‌شود، و از کلمه عجمی یعنی ایران مأخوذ است، نشان می‌دهد که اعراب که بعدها این هنرکار بر روی اشیای فلزی  را تا مراکش گسترش دادند از کجا آن را آموخته اند.

ترصیع و گوهر نشانی
شیوع و تداول ترسیم فن بر روی اشیای فلزی -برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

ساخت ابزار مهندسین و دانشمندان از برنج

 دانشمندان و مهندسان بیشتر ابزار و ادوات خود خود را از برنج می‌ساختند نامبردارترین این ابزار استرلاب است که ستاره شناسان، دریانوردان و مهندسان از آن استفاده می‌کردند.

استرلاب کروی ستارگان را به شکل قطعات سیم که در آن تعبیه شده بود نشان می داد که بر حسب روشنایی ستاره ، بزرگی قطعه سیم آن فرق می‌کرد صور فلکی را روی زمینه فلزی کنده کاری کرده بودند. صحت و دقت درجه بندی استرلاب خطی با مقیاس امروزی نیز جالب توجه است.

استرلاب برنجی1
ساخت ابزار مهندسین و دانشمندان از برنج -برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

فلزکاری امروز ایران

اغلب کسانی که از بازار ایران دیدار می‌کنند تحت تأثیر دکان مسگری قرار می‌گیرند. مسگری یکی از بهترین صنایع دستی فلزی  کهن ایران است. صاحب دکان و و شاگردش را در میان مصنوعات مسی نشان می‌دهد که با متانت و خونسردی مشغول کارند در حالی که جمعیت زیادی در بازار بزرگ اصفهان از جلوی دکان آنها رد میشوند.

حکاکی

فلزمس ،مسگر، ورقه ساز

پیش از آمدن کارخانه نورد مس که ورقۀ  فلزمس را با آن تهیه می‌کنند مراکز بزرگ مسگری مانند کاشان، اصفهان ،شیراز، کرمان و دیگر جاها دارای گروهی کارشناس در ساختن ورقه های فلز مس بود که آنها را “گدازنده مسگر” می نامند .

جاهای کوچک تر ، کار مس گدازی را خود مسگر انجام می‌داد. ورقه ساز، شمش‌های حاضر شده مس را از مراکز فلزکاری انارک می‌خرید و یا مس قراضه را خودش آب میکرد و واژه گدازنده دقیقاً به چنین کسانی اطلاق می‌

دیرینه اشیاء فلزی در ایران کهن

گدازنده فلز مس

 برای این منظور وی کوره یا بوته ای  شبیه به  بوتۀ ریخته گری بود به کار می‌ برد و بوته ها را با انبر کج ویژه از کوره خارج می‌کرد و فلز گداخته را در قالب های شمش( ریجه )می ریخت. کار اصلی او آن بود که شمش بکوبد و به ورقه تبدیل کند.

این کار چکش  زدن یا چکش کاری با کمک یک یا دو نفر چکش کار در دو مرحلۀ کاملاً متمایز انجام  می شد .یعنی نخست فلز را با “چکش کف “تخت می‌کردند یا به اصطلاح خودشان “وا می چیدند” و بعد با “چکش چهار سو” آن را صاف می کردند.

در این هنگام فلز دیگر چکش خور نبود و باید تاب دیده یا “دست افشار” می گردید. این فرآیند ادامه می یافت تا اینکه اندازه صحیح و ضخامت مورد نیاز  به دست می‌آمد .گدازنده ی مس هدفش این بود تا آنجا که ممکن بود فلز را مطابق شکلی که مورد احتیاج مسگر از تهیه کند

گدازنده فلز مس
گدازنده فلز مس -برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

 

در بازدیدی که نویسنده در سال ۱۹۶۳ از ایران کرد متوجه شد که این پیشۀ کهن (گدازنده فلز مس ) دوباره زنده شده است و به شکل نوینی تبدیل به کارهای ذوب کاری و کارخانه نورد گردیده است .

دکانی که نویسنده دید در وسط بازار مسگری شیراز است .صاحب کارخانه مس قراضه را کیلویی ۲۲ ریال از مشتری می خرد  و شمش مس را تا آنجا که نیاز دارد به آن اضافه می‌کند و فلز را در بوته بزرگ می گذارد و سپس فلز را در کوره ای که با نفت کار می‌کند و به “کوره ذوب “موسوم است قرار می‌دهد.

وقتی که فلزمس در حال گداختن  است  چند قالب چدنی  شمش در کف کارخانه ردیف می‌شود و فلز  به قالب ریخته می‌شود وقتی که سردشد شمشها را به قسمت نورد کاری می دهند .

گدازنده فلز مس 2

در آنجا شمش نورد می‌شود و به صورت نورد و به پهنای ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر آماده می‌شود و در دودکش کوره یکی دو تاب  هم به آن داده می‌شود. خریداران ، این ورقه ها ی فلزی را طبق اندازه و ضخامت مورد نیاز سفارش می‌دهند .ازفلز مس نورد شده قطعات مستطیلی برای دیواره‌های ظروف و قطعات گرده برای ته ظروف بریده میشود بدین طریق مشتری مواد زائد خیلی کمی دارد و برای هر کیلو نورد و برش ۷۰ ریال می‌پردازد.

 من نتوانستم بفهمم که تعداد کارخانه‌ها چندتاست. جاهایی که کارخانه نورد وجود نداشته باشد مسگران ورقه های فلز مس را از تصفیۀ مس تهران خرید یا از خارج وارد می کنند.

 

 

 

 

درهمین راستا کاردستی سرا  در نظر دارد تا کاربران عزیز طرح و ایده های خودشون را با ادمین سایت درارتباط بگذارید و طرح ها و ایده های خودتون با اسم خودتون داخل سایت و صفحه رسمی کاردستی سرا در اینستگرام قرار بدهیم تا دیگران از ایده های شما استفاده کنند. شما میتوانید از درگاه های ارتباطی ک وجود دارد با ما در ارتباط باشید و برای ما ارسال کنید.این مطلب به صورت اختصاصی توسط نویسندگان کاردستی سرا جمع آوری و تولید شده است. هرگونه کپی با ذکر منبع بلامانع است.

اشتراک گذاری

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.