نمایشگاه آنلاین کاردستی سرا
نمایشگاه آنلاین کاردستی سرا
مسگر در ایران کهن

مسگر در ایران کهن

مسگر در ایران کهن

ساخت ظروف گوناگون توسط مسگران

مقاله زیر بخش یازدهم از کتاب صنایع دستی کهن ایران با عنوان مسگر در ایران کهن است که در سایت کاردستی سرا بررسی میکنیم . سعی میکنیم  در هر مقاله به بخش های مختلف کتاب صنایع دستی کهن ایران می پردازیم. برای مطالعه بخش های مختلف کتاب مذکور روی اینجا کلیک کنید.

محصول عمدۀ مسگر ظروفی با شکل ها و اندازه‌های گوناگون است ظروف کوچک را از یک تکه مس، چکش کاری می‌کنند واغلب  تو گود هستند . در این مورد ابتدا مس را باز می‌کنند و پس از هر دور باز کردن  ، یک تاب به آن می دهند .

اشیاء بزرگتر را نیز به همین طریق از ورقه های گرد بد ست می آورند و این کاری است که نیاز به مهارت استادی زیاد دارد .

ساخت ظروف
ساخت ظروف گوناگون توسط مسگران-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

ساخت ظروف دوقسمتی در مسگری

گاهی اوقات ظروف از دو قسمت ساخته می‌شوند اول صفحه را خم کرده به شکل استوانه در می آورند و سپس یک صفحه گرد (گرده) را به دست گرفته لبۀ آن را با چرخ زدن به سمت بالا آورده و آن را به آرامی گود می کنند این کار با چکش چهار سو انجام می شود.

دوقسمتی
ساخت ظروف دوقسمتی در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

اصطلاح هم کردن در مسگری

محل اتصال آنها یک درز دندانه ای است که نوعی مفصل زبانه و کام است . برای ساختن آن ، مسگر دورتا دور مفصل را دندانه‌ هایی به بزرگی تقریباً 9میلی متر مربع می چیند .بعد هر دو لبه را به هم متصل کرده به طوری که  یک دندانه وارد مادگی طرف روبرو گردد و این کار را “هم کردن “می‌گویند.

دستگاه دندانه
اصطلاح هم کردن در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

لحیم درمسگری

” لحیم نقره ” و ” تنه کوریا تنگار” برای لحیم آن به کار می‌رود و همۀ قسمت های آن در کوره روباز حرارت داده می‌شود تا لحیم انجام شود . پس از آن فلز را بار دیگر می زنند تا محل های اتصال کاملاً تخت شود تنها چیزی که معلوم است یک خط مارپیچ نقره است که از لحیم های رنگهای مختلف ساخته شده ولی محکم است . .

لحیم
لحیم درمسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

پیچ فرنگی در مسگری

تا این اواخر مفصل تا شده یا روی هم شناخته نشده بود و چون اخیراً آن  را یاد گرفته‌اند اسم آن را “پیچ فرنگی” گذاشته اند. بعضی از مسگر ها می توانند در کوره های روباز بدون به کاربردن لحیم ، قطعات مس را به هم جوش بدهند با آشنا شدن با جوش اکسیژن، این نوع جوش کردن از بین رفت .

پیچ فرنگی در مسگری
پیچ فرنگی در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

انواع سندان در مسگری

مسگر برای این کار ورقه ها را به شکل‌ های مختلف در می‌آورد چندین سندان با شکل های مختلف دارد که آن را در زمین فرو کرده یا در کندۀ چوب نهاده است . سندانها به نام های زیر نامیده می‌شوند:

  • تخت یا سندان تخت : سندان بزرگی است در حدود 5/37 سانتی متر مربع که تخت می باشد

  •  نیم راه یا سندان متوسط :  نیز تخت است ولی فقط ۱۹ سانتی متر مربع می باشد .

  • سندان کاسه میخ : یک سندان تخت و گرد است

  •  سندان نیم قلوه ای و سندان میخ  قلوه ای : سند انهایی هستند که رویشان منحنی است

  • سندان لب گردان:  سندانی است که برای برگرداندن لبۀ مضاعف (لب گردان )به کار برده می شود .

  • سندان ناتاره :  یک نوع  سندان به خصوص هست که برای ساختن اشیای مجوف به کار می رود وروی چوب (چوغ) قرار دارد آن را میخ ، نا   هم می نامند.

انواع سندان
انواع سندان در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

انواع چکش در مسگری

عملیات گوناگونی که برای کامل کردن ظروف مسی انجام می‌شود مستلزم داشتن چکش های مختلفی است .این چکشها عبارتند از چکش چهارسو، چکش دَم گرد، چکش سینه دار، چکش کف ،چکش دَم باریک ،چکش دوبهری، چکش پرچ کن (مطرقه )چکش چوبی و بالاخره چکش بی دسته که یک قطعه فولاد آبداده تخت است و به نام “قالب تنه” معروف است که آخر سر برای صافکاری رویه ها به کار برده می شود

انواع چکش در مسگری
انواع چکش در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

بریدن فلز درمسگری

 برای بریدن فلز از “گاز یا قیچی “حلبی بری استفاده می کنند. قیچی حلبی بری یک دستۀ آن تخت است تا برای بریدن ، محکم روی زمین قرار داده شود و دسته دیگرش دارای یک  قلاب ( میخی) است تا پس از اینکه برش کامل شد آن را بلند کنند . ” گازها ” دارای تیغه های توخالی هستند .این نوع قیچی اخیراً در کشورهای باختری به کار برده می شود.

بریدن فلز درمسگری
بریدن فلز درمسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

شروع کار مسگر با ورقه های ضخیم

مسگراعم از اینکه روی مس خارجی کار کند یا مس را که گدازنده مس تهیه کرده است در اختیار داشته باشد، همیشه کار خود را با ورقه هایی که دارای ضخامت بیشتری هستند شروع می‌کنند و محصول نهایی نازکتراز مس مصرفی خواهد بود. ورقه مس را با دقت باز، صاف و لبه گیری می کند و آن را صورت طشت در می‌آورد . نه تنها لبۀ ظرف‌های بزرگ  و دیگ ها به طرف بالا و بیرون آورده می‌شود بلکه لبۀ سیم فولادی (مفتول) نیز چکش‌کاری می‌شود.

شروع کار مسگر با ورقه های ضخیم
شروع کار مسگر با ورقه های ضخیم-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

آشنایی با انبر ، پرچ و سیم چین در مسگری

 برای برداشتن مس داغ از انبر استفاده می‌کنند، انبر حلقه با دهانۀ گرد برای ظروف لبه دار به کار می‌رود. اغلب دسته، پایه و لوله را به ظرف پرچ می‌کنند. سوراخ پرچ را با سنبه درست میکنند. و سرپرچ را با “قالب میخ پرچ” می‌سازند. سیمهای پرچ و زینتی را از شمش میله گرد به دست می‌آورند بدین طریق که آن را از میان حدیده های مختلف می‌کشند و در فواصل معین تاب می دهند. چنین سیم‌ها و گاهی اوقات دسته ها و سایر لوازم را در قالب‌های خوشه  ای آهنگری می‌کنند تا اینکه رویۀ آن‌ها براق و مرواریدی گردد. تمام اشیاء گرد را طوری با چکش به درستی و دقت شکل می‌دهند که بلا فاصله می توان برای گرفتن خش ها و پرداخت ، آن را روی ضربه گاه چرخ یا چرخ دوال گذرد.

آشنایی با انبر ، پرچ و سیم چین در مسگری
آشنایی با انبر ، پرچ و سیم چین در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

چرخ دوال یا چرخ پرداخت در مسگری

قاب چوبی چرخ پرداخت در قسمت کولۀ خود دارای یاتاقان ( دوپا )است که در آن میل طوق یک میل محور چوبی “چوب طوق” حرکت می‌ کند کوله را با گذاردن میل درجه در یک ردیف سوراخ درجه تنظیم می کنند  طرف دیگر این قاب یک مرغک دارد.

چرخ دوال یا چرخ پرداخت در مسگری
چرخ دوال یا چرخ پرداخت در مسگری-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

روش کارچوب طوق در چرخ پرداخت

چوب طوق دو کار انجام می‌دهد  اول اشیایی را که بایستی بچرخند نگه می دارد یعنی مرغک ، آن را به طرف چوب طوق فشار می‌دهد ، دوم زه کمانه را که به  توسط یک نفر جلو و عقب می رود روی خود می پیچد و بدین طریق چوب طوق به دور خود می گردد.

در کارهای سنگین به جای کمانه یک تسمه چرمی( دوال )به کار می‌برند که دو نفر مرد آن را می‌کشند به طوری که دوال در جهتی که چرخ پرداخت حرکت می‌کند سفت و در حرکت برگشت آن آزاد می‌شود.

چرخ پرداختی که تئوفیلوس ( در حدود ۱۹۲۵ میلادی ) توصیف می‌کند بسیاری از خصوصیاتش شبیه آن چیزی است که هنوز در ایران به کار برده می‌شود.

روش کارچوب طوق در چرخ پرداخت
روش کارچوب طوق در چرخ پرداخت-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران- تزیینی

آخرین مرحله در چرخ پرداخت

کسی که چرخ را می گردانند رنده را روی میلۀ گیره نگه می دارد. تعدادی از رنده های گوناگون در اختیار اوست که می توانند اشیاء را به هر شکلی که باشند پرداخت کند. رنده را به وسیلۀ سنگ رومی تیز نگه می‌دارند .آخرین پرداخت کاربرد یک نوع مادۀ ساینده که از خاک  آجر و روغن خشخاش است و با کمک نمد انجام می‌شود

آخرین مرحله در چرخ پرداخت
آخرین مرحله در چرخ پرداخت-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

اکسیدهای مسی در کجا استفاده میشود

تمام اکسید های مسی که در ضمن حرارت دادن ، چکش‌کاری ، و رندش به دست آمده است به دقت جمع آوری شده و به کوزه گرها فروخته میشود کوزه گر نیز برای رنگ کردن لعاب از آن استفاده می کند.

اکسیدهای مسی در کجا استفاده میشود
اکسیدهای مسی در کجا استفاده میشود-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

انواع محصولات معمولی مسگرها

محصولات معمولی مسگرها دیگ ،دیگچه ، سردیگ  و همچنین آبکش های بزرگ پلو، تنگ و سینی های مختلف است بعضی از آنها در ساخت دیگ های مسی بسیار بزرگ به نام تیان که در گرمابه های همگانی به کار برده می شود تخصص دارند. این تیانها از ورقهای مسی کلفت ساخته شده و به یکدیگر پرچ گردیده و پس از آن لحیم قلع در آن به کار برده‌اند که آب پس ندهد .

انواع محصولات معمولی مسگرها
انواع محصولات معمولی مسگرها-برگرفته از کتاب صنایع دستی کهن ایران

درهمین راستا کاردستی سرا  در نظر دارد تا کاربران عزیز طرح و ایده های خودشون را با ادمین سایت درارتباط بگذارید و طرح ها و ایده های خودتون با اسم خودتون داخل سایت و صفحه رسمی کاردستی سرا در اینستگرام قرار بدهیم تا دیگران از ایده های شما استفاده کنند. شما میتوانید از درگاه های ارتباطی ک وجود دارد با ما در ارتباط باشید و برای ما ارسال کنید.این مطلب به صورت اختصاصی توسط نویسندگان کاردستی سرا جمع آوری و تولید شده است. هرگونه کپی با ذکر منبع بلامانع است.

اشتراک گذاری

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.