چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن
نمایشگاه آنلاین کاردستی سرا
نمایشگاه آنلاین کاردستی سرا
چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن

چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن

چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن

استخراج فلزات

مقاله زیر بخش هشتم از کتاب صنایع دستی کهن ایران با عنوان چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن است که در سایت کاردستی سرا بررسی میکنیم . سعی میکنیم  در هر مقاله به بخش های مختلف کتاب صنایع دستی کهن ایران می پردازیم. برای مطالعه بخش های مختلف کتاب مذکور روی اینجا کلیک کنید.

 

 با اینکه زدن چاه ها و راهروهای افقی از روش های فنی ایران کهن است که آن را برای تهیۀ آب از کاهریز ها هزاران سال متوالی به کار می‌بردند و برخلاف انتظار ،از این روشها در استخراج فلزات استفاده نموده‌اند کار اصلی استخراج فلزات “دنبال رگه رفتن” بود. علی زاهدی یکی از سر کارگران انارک در سن ۷۰ سالگی به نویسند ه اظهار داشت از وقتی که ده ساله بود تاکنون در معدن انارک کار می‌کرده و تا سال ۱۹۳۵ که برای اولین‌بار  برای استخراج فلزات،چاهکی در معدن تلمسی بۀ وسیله دکتر شانتس و گروه کارشناسان و همکاران وی از طریق روشهای مکانیکی کنده شد چاهک عمودی در کانسارها متداول نبوده است .

استخراج فلزات -زدن چاه
چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن -برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی ایران
راهروهای افقی
برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی -راهروهای افقی و استخراج فلز

استخراج فلزات اززمان های ما قبل ازتاریخ

استخراج فلزات اززمان های ما قبل ازتاریخ  

از دهنه های معدن های متروکۀ کوه مس انارک چنین برمی آید که از زمان های قبل از تاریخ ،معدن چی ها برای استخراج فلزات نخست رگه ای از سنگ معدن یا به قول خودشان معد نیات پیدا می‌کردند و به دنبال رگه  برای استخراج فلزات می‌رفتند آن را از قسمت های مختلف با چکش معدن و قلم (فولاد) یا کلنگ جدا می‌کردند ، یا سنگ فلز را با دیلم سنگین یا گاز کوهکن بسیار بزرگ خرد می‌کردند. نمونه‌هایی از ابزارها ی استخراج فلزات در قسمت های متروکۀ معادن پیدا شده است که بعضی از آنها متعلق به پیش از اسلام است. قطر گاز کوهکن (ابزار استخراج فلز)تقریبا ۴۳ سانتی متر و طول آن تقریباً دو متر است .

معدن انارک
برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی - معدن انارک

طریقه خارج کردن مواد معدنی برای استخراج فلزات

برای استخراج  فلزات ، مواد  معدنی را در داخل کیسه های چرمی (دول چرمی) می ریختند و در آن را با تسمه های چرمی به نام دربند می گرفتند، یا در توبره های چرمی که دارای دستۀ (بند) آهنی بود می گذاشتند. شاگرد معدنچی این کیسه‌ها را که هر کدام در حدود ۴۰ کیلوگرم وزن داشت به بالای معدن می‌برد و این کار یا از طریق پله‌های بود که در روی تخته سنگ های شیبدار تراشیده بودند انجام شد و یا اینکه اگر شیب آن بسیار زیاد بود و بالا رفتن مشکل، چند نفر جمع شده آن کیسه را دست به دست هم دادند تا به بیرون معدن آورده می شد. مقدار زیادی هم خاک و کلوخه و سنگ (داش ) به همین طریق به بالای معدن برده می شد مگر اینکه فضای خالی برای ریختن آنها وجود می داشت.

شاگرد معدنچی
برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی -طریقه خارج کردن مواد معدنی برای استخراج فلزات

نیاز به روشنایی درمعدن برای استخراج فلزات

به تدریج که معدنچیان  برای استخراج فلزات به درون کوه می‌رفتند نیاز به روشنایی مصنوعی و تهویه پیدا می‌شد. معدنچیان ایرانی تا امروز از چراغ نفتی استفاده می کنند و آن را ترجیح می دهند. انگیزه ترجیح دادن آن این است که خود چرا غ نشان دهنده خطر است ،یعنی وقتی هوا کثیف میشود خاموش میشود یا چشمک میزند.

روشنایی درمعدن برای استخراج فلزات
نیاز به روشنایی درمعدن برای استخراج فلزات -برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی

راههای مختلف تهویه هوا در معدن برای استخراج فلزات

برای تامین هوای تازۀ مناسب در معدن برای استخراج فلزات چندین راه برگزیده اند از جمله در بخش های معادن قبل از اسلام که بر جا مانده و هنوز هم مورد بهره‌برداری است هواکش کوچکی دیده می‌شود که به زبان فارسی “با دو” می‌گویند این بادو را در گوشۀ چاه معدن ساخته و تنبوشه های گلی به نام “سفالین یا گنگ “تهیه می‌شود و هر کدام از آنها در حدود ۴۵ سانتی‌متر درازا دارد، یا اینکه از قطعات ضخیم سنگی در گوشه چاه معدن بنا شده و شکل یک راهرو و مثلثی را دارد .چراغ معدنچیان در پایین راهروها گذاشته می‌شود هوای گرم باعث جریان هوا در داخل دودکش می‌شود و از آنجا بیرون می‌رود و هوای تازه که سنگین است خود به خود پایین می‌آید و جای آن را می گیرد. روش دیگر تهویه  برای استخراج فلزات از معدن  عبارت بود از اتصال هواکش های قبلی با هواکش های  تازه، بدین ترتیب سبب جریان هوا متقاطع می گردد و اغلب برای تسریع جریان هوا در هواکشهای مورب قدیمی آتش می افروختند . دیگر از راه های تهویه هوا تازه در داخل معادن  برای استخراج فلزات  ساختن بادگیر است. که در بالای مخرج هواکش قدیمی ساخته می شد ،بدین ترتیب هوایی را که از وزش بادهای دائمی بیابان به دست می‌آمد به داخل معدن می فرستادند کوه مس انارک پر از این بادگیرهاست بعضی از آنها بیش از ۲۰ متر ارتفاع دارد.

تهویه هوا در معدن برای استخراج فلزات
راههای مختلف تهویه هوا در معدن برای استخراج فلزات -برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی

حفر معدن برای استخراج فلزات و آب های زیرزمینی

در جایی هایی که سقف معدن برای استخراج فلزات  اطمینان بخش نیست در داخل معدن چوب بستی ایجاد می‌کنند .در کنارۀ کویر مرکزی ایران هیچوقت آبهای زیرزمینی در راه حفر معدن دشوار ایجاد نکرده است. وقتی که دستگاه های نوین حفر معدن برای استخراج فلزات در لایه های  گودتر سنگ معدن مشغول  کار شد هر نوع آب‌های زیرزمینی با تلمبه ها مهار می شد و این تلمبه ها برای جوامع معدنچیان دور افتاده نعمتی بود .

سنگهای معدنی گوناگون چون مس و سیم و سرب و روی و آنتیموان و آرسنیک در ناحیۀ انارک  برای استخراج وجود دارد .این منطقه هنوز مقادیر زیادی مس طبیعی (مس چکشی) تولید می کند اکثر آن دارای نیکل است و مقدار نیکول آن در بعضی موارد به ۵۰ درصد می‌رسد. سنگ های مسی اغلب کربناتی ،اکسیدی ،سولفوری وپیریت های مس و سرب است. دومین فلز مهمی که در این ناحیه به دست می‌آید سرب است.  

آب های زیرزمینی
دستگاه های نوین حفر معدن برای استخراج فلزات و آب های زیرزمینی -برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی ایران

زندگی معدنچیان استخراج فلزات

دسته‌های معدنچی کوچک دیگری  برای استخراج فلزات در ناحیه علم، کوه کاهیار(اُسباخ کوه) و نخلک که زیاد از انارک دور نیست به کار اشتغال دارند. گابریل جغرافی دان در سال ۱۹۳۴ درباره زندگی در دهکده های معدنچیان چنین می‌نویسد:

“در اینجا( نخلک) سنگ سرب به روش کهن استخراج و گداخته می گردد و به صورت شمش های 30کیلویی به وسیلۀ شتر به انارک فرستاده می‌شود. در حدود صد نفر در معادن  نزدیک به اینجا کار می‌کنند .اینها بدون خانواده خود هستند که از انارک و چوپانان وجندق و سایر جاهای دیگر آمده و معمولاً این قدر می‌مانند تا قرزبانی مسمومیت سرب شده و مجبور شوند که از کار خود دست . پیر و جوان در نخلک برای استخراج فلزات کار می‌کنند و مزدشان  ۴ تا ۷ قران در روز است. از بر زدن آفتاب کار خود را آغاز می کنند نزدیک غروب کارگران خسته را می بینید که از معدن خارج شده و کلنگ های سنگین و چراغ نفتی را با خود می آورند.”

ازسی سال پیش که این قسمت نوشته شده تغییرات عمده ای برای معدنچیان استخراج فلزات پدید آمده است. خانه کارگران معدن که با همسر و بچه های خود در آن زندگی می کنند دارای آب جاریست و هر خانواده‌ای باغچۀ سبزی کاری دارد .دیگر کارگران و گیاهان از دود سرب مسموم نمی‌شوند زیرا طریقۀ تشویه سنگ های سربی متروک شده است. جامعۀ این کارگران از خدمات پزشکی دائمی بهره مند است. کودکان دیگر کار نمیکنند همۀ بچه ها به مدرسه می روند قبل از مدرنیزه کردن برای جدا کردن سنگ فلز (استخراج فلزات )از کلوخه های آن ، دستگاه مکانیکی نداشتند ،با کمک بچه ها و جوانان سنگ‌هایی که مقدار فلز آنها بین ۱۰ تا ۴۰ درصد بود از کلوخ ها جدا و در جایی دیگر انبار می کردند .اما امروز که آب کافی در اختیار دارندبرای استخراج فلزات  از طریق سنگ شویی سرب را جدا می کنند و سایر سنگهای سولفوری را برای اینکه تبدیل به فلز شوند در کوره های تشویه مخصوص ، (کوره فلکه ) تشویه (فلکه )می کنند .

زندگی معدنچیان
زندگی معدنچیان استخراج فلزات -برگرفته از کتاب کهن صنایع دستی

طریقه گداز فلزات سرب و مس

قبلا گداز فلزات به ویژه  ذوب سنگ سرب بیشتر در مقیاس کوچک انجام می‌شد که در  چاله‌ای در زمین کنده و دور آن را با دیوارهای کوتاهی به شکل استوانه بالا می آوردند و آن را پر از زغال چوب و سنگ سرب می کردند.  یک لوله فلزی ، کوره را با دم دستی پوستی ساده مرتبط می کرد. آتش زغال چوب سنگ را به سرب احیا کرده و سرب از سوراخ زیر کوره به داخل چاله ای در جلوی آن می ریخت. در آنجا تبدیل به شمش های ده کیلویی می شد. وقتی که اخیراً بخش خصوصی استخراج فلزات  معدن را به عهده گرفت کوره های 200تا600 کیلوگرم ظرفیتی در روز با دودکش ساخته شده است. این کوره ها به همان اصول کوره های  روزهای کهن عمل می کنند ولی دارای دم فانوسی دو دسته ای شبیه به آنهایی که آهنگران به کار می‌برند می باشند . خاک سرب با خاک ذغال با مقداری کمی گل رس ‏آمیخته شده و با دست به صورت گلوله (گندله) درآمده و در کوره های کوچک در همجوش می شوند. گندلهای درهمجوش را به سنگ سرب معمولی افزوده وذوب می‌کنند، و بدین ترتیب از خاک سرب که اغلب تا ۳۰ درصد محصول است استفاده می‌شود.

images 5 1

 برای گداز مس خاک مس را هم با سنگ مس معمولی در کوره های نسبتاً بزرگ مس می‌گذارند.این کوره ها با دو دم فانوسی بزرگ که قطر هر کدام تقریباً ۸۵ سانتی متر است و در ساختمان جداگانه کار گذاشته شده و با لولۀ خرطومی چرمی ( نایه) به لولۀ فلزی کوره وصل می شود کار می‌کنند. این کوره های عمودی دارای سوراخ داش بوده و زیر آن سوراخی برای جمع کردن فلز( عیار) وجود دارد. مسی که به دست می‌آید خوب خالص است. این مس را به شکل شمش می‌ریزند. قبلاً آن را به مسگرهای کاشان و اصفهان و کرمان می‌فروختند ،اما از هنگامی که کارخانۀ پالایش مس به طریق الکترولیتیک در نزدیک تهران افتتاح شد تمام مس انارک به آنجا فروخته شده و صنعتگران طبق اندازه و نیازمندی خود از آنجا خریداری می‌کنند مالکین معادن خصوصی برای گرفتن پروانۀ استخراج فلزات و گدازفلزات ،سالانه مبلغی به نام عشر به ادارۀ کل معادن پرداخت می کنند.

چگونگی استخراج فلزات و گداز فلزات در ایران کهن

درهمین راستا کاردستی سرا  در نظر دارد تا کاربران عزیز طرح و ایده های خودشون را با ادمین سایت درارتباط بگذارید و طرح ها و ایده های خودتون با اسم خودتون داخل سایت و صفحه رسمی کاردستی سرا در اینستگرام قرار بدهیم تا دیگران از ایده های شما استفاده کنند. شما میتوانید از درگاه های ارتباطی ک وجود دارد با ما در ارتباط باشید و برای ما ارسال کنید.این مطلب به صورت اختصاصی توسط نویسندگان کاردستی سرا جمع آوری و تولید شده است. هرگونه کپی با ذکر منبع بلامانع است.

اشتراک گذاری

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.